علی دانشمند، روانشناس بالینی از دانشگاه علوم پزشکی اصفهان، در این پادکست به موضوع بسیار مهم «کمک‌های اولیه روان‌شناختی» پرداخته است.
کمک‌های اولیه روان‌شناختی؛ وقتی یکی از اطرافیان دچار اضطراب شدید می‌شود
علی دانشمند، روانشناس بالینی از دانشگاه علوم پزشکی اصفهان، در این پادکست به موضوع بسیار مهم «کمک‌های اولیه روان‌شناختی» پرداخته است. در ادامه، نکات کلیدی و کاربردی این گفتگو را مرور میکنیم.
مقدمه؛ چرا کمک‌های اولیه روان‌شناختی؟
در زندگی ممکن است با موقعیتی مواجه شویم که یکی از اطرافیان، همکار، دانشجو، عضو خانواده یا دوست، بر اثر یک حادثه، خبر ناگوار، بحران یا فشار روانی، دچار اضطراب و آشفتگی شدید شود. ممکن است فرد گریه کند، بلرزد، گیج باشد، نتواند درست فکر کند، احساس ترس شدید داشته باشد یا حتی واکنش‌های جسمانی مانند تپش قلب، تنگی نفس و بی‌قراری از خود نشان دهد.
در چنین شرایطی، همیشه یک روانشناس یا روانپزشک در کنار ما نیست؛ اما با چند اقدام ساده و درست می‌توانیم از شدت آشفتگی فرد بکاهیم و او را به سمت دریافت کمک مناسب هدایت کنیم. به این اقدامات، کمک‌های اولیه روان‌شناختی گفته می‌شود.
نکته مهم: کمک‌های اولیه روان‌شناختی به معنای درمان نیست. ما قرار نیست در لحظه بحران، اختلال روانی را تشخیص دهیم یا درمان کنیم. هدف اصلی این است که فرد احساس امنیت کند، کسی به حرف‌هایش گوش دهد و در صورت نیاز به منابع حمایتی و تخصصی دست پیدا کند.
سه اصل اساسی
برای انجام کمک‌های اولیه روان‌شناختی، سه اصل را باید رعایت کنیم:
1. مشاهده
2. گوش دادن
3. پیوند دادن
اصل اول: مشاهده و ارزیابی
وقتی با فردی مضطرب یا وحشت‌زده مواجه می‌شویم، نباید بلافاصله شروع به صحبت یا نصیحت کنیم. ابتدا باید شرایط را بررسی کنیم:
. آیا محیط امن است؟
· آیا خود فرد در معرض خطر قرار دارد؟
· آیا آسیب جسمی دیده است؟ آیا نیاز فوری به پزشک یا اورژانس دارد؟
· آیا احتمال دارد به خودش یا دیگری آسیب بزند؟
· آیا می‌تواند از خودش مراقبت کند یا به دلیل شدت آشفتگی نیاز به کمک دارد؟
مثال: فرض کنید دانشجویی بعد از دریافت خبری بسیار بد، به شدت گریه می‌کند و می‌لرزد. اولین کار ما این نیست که بگوییم «گریه نکن» یا «چیزی نشده». ابتدا باید بررسی کنیم که آیا دانشجو در محیط امنی قرار دارد، وضعیت جسمی‌اش مناسب است و خطر جدی او را تهدید نمی‌کند. اگر آسیب جسمی دیده یا وضعیت شدید است، اولویت با دریافت خدمات پزشکی است و باید اورژانس را خبر کنیم.
اگر احتمال خودآسیبی یا آسیب به دیگران وجود دارد، هرگز فرد را تنها نگذارید و از متخصصان یا مسئولان مربوطه کمک بگیرید.
اصل دوم: گوش دادن
پس از اطمینان از ایمنی نسبی شرایط، وارد مرحله گوش دادن می‌شویم. در شرایط بحرانی، بسیاری از افراد پیش از هر راه‌حلی، نیاز دارند احساس کنند کسی به آنها گوش می‌دهد و درکشان می‌کند.
. به فرد فرصت دهید احساساتش را بیان کند.
· لازم نیست دائم صحبت کنید؛ گاهی بهترین کمک، سکوت و حضور آرام در کنار فرد است.
· از جملات ساده و همدلانه استفاده کنید، مانند:
· «من اینجا هستم و به حرف‌هایت گوش می‌دهم.»
· «می‌دانم که این شرایط برایت خیلی سخت است.»
· «اگر دوست داری، می‌توانی برایم بگویی چه اتفاقی افتاده.»
· «می‌فهمم که الان احساس نگرانی و ترس داری.»
تفاوت گوش دادن با بازجویی
گوش دادن با پرسیدن سوال‌های پشت‌سرهم تفاوت دارد. از سوال‌های متعدد و فشارآور بپرهیزید؛ مثلاً نپرسید: «چی شده؟ چرا این اتفاق افتاد؟ مقصر کی بود؟ بعدش چه کردی؟» این سوال‌ها می‌توانند اضطراب را بیشتر کنند.
همچنین احساسات فرد را کوچک یا بی‌اهمیت جلوه ندهید. جملاتی مانند «چیزی نیست»، «آروم باش»، «زیادی احساساتی شدی»، «مرد که گریه نمی‌کند»، «بی‌خیال، فراموشش کن» یا «دیگران مشکلات بزرگ‌تری دارند» باعث می‌شوند فرد احساس بی‌توجهی و نادیده‌گرفته شدن کند.
در مقابل، بهتر است احساس او را بدون قید و شرط بپذیریم، بدون اینکه لزوماً با او موافق یا مخالف باشیم. مثلاً بگوییم: «طبیعی است که بعد از چنین اتفاقی احساس ترس یا نگرانی داشته باشی.»
آرام‌کردن فرد
در حین گوش دادن، می‌توانیم به کاهش تنش و برگرداندن حس آرامش کمک کنیم:
. اگر شرایط اجازه دهد، فرد را به محیطی آرام‌تر منتقل کنید.
· با صدای آرام صحبت کنید.
· در کنار او بمانید و اجازه دهید کمی زمان بگذرد.
· می‌توانید از او بخواهید چند نفس عمیق و آرام بکشد؛ مثلاً بگویید: «بیا چند لحظه با هم آرام باشیم و چند نفس عمیق بکشیم.»
هدف از این کار، حل کردن تمام مشکلات نیست، بلکه کاهش آشفتگی است تا فرد بتواند بهتر فکر کند و تصمیم بگیرد.
اصل سوم: پیوند دادن
پیوند دادن یعنی فرد را به منابع حمایتی و تخصصی مناسب متصل کنیم. ما قرار نیست همه مشکلات فرد را حل کنیم؛ ممکن است او به خانواده، دوست قابل‌اعتماد، مشاور، روانشناس، روانپزشک، پزشک یا خدمات دیگر نیاز داشته باشد.
.اگر دانشجویی پس از یک اتفاق دچار اضطراب شدید شده، می‌توانیم او را به مرکز مشاوره دانشگاه معرفی کنیم.
· اگر مشکل جسمی دارد، به خدمات پزشکی ارجاعش دهیم.
· اگر علائم روانی شدید یا خطر خودآسیبی وجود دارد، باید به روانپزشک یا اورژانس تخصصی ارجاع داده شود.
پیوند دادن یعنی فرد را تنها نگذاریم و او را به کسی یا خدماتی که می‌تواند کمک بیشتری ارائه دهد، متصل کنیم.
در مواجهه با اضطراب یا وحشت شدید، چه کنیم؟
بر اساس سه اصل گفته‌شده، در موقعیت اضطراب یا وحشت شدید این اقدامات را انجام دهید:
1. خودتان آرام باشید – اگر شما مضطرب شوید، اضطراب فرد بیشتر می‌شود.
2. محیط را تا حد امکان آرام و امن کنید.
3. فرد را تنها نگذارید – البته تا زمانی که حضور شما برای او ایمن باشد.
4. با جملات کوتاه و آرام صحبت کنید؛ مثلاً: «من کنارتم»، «الان در جای امنی هستیم»، «آروم آروم نفس بکش»، «لازم نیست الان همه چیز را حل کنیم.»
5. اجازه دهید احساساتش را بیان کند.
6. اگر شرایط جدی و خطرناک است، از کمک متخصص استفاده کنید.
کارهایی که نباید انجام دهیم
در کمک‌های اولیه روان‌شناختی، برخی رفتارها نتیجه معکوس دارند:
.نصیحت فوری نکنید؛ ابتدا گوش دهید، سپس اگر لازم بود راهکار ارائه دهید.
· احساسات فرد را انکار نکنید؛ جملاتی مثل «نگران نباش»، «چیزی نیست» یا «اینقدر بزرگش نکن» مناسب نیستند. به جای آن بگویید: «می‌فهمم که این شرایط برایت خیلی سخت است. ببین چطور می‌توانم کمکت کنم.»
· اطلاعات نگران‌کننده یا شایعات را منتقل نکنید؛ در شرایط بحران، افراد بسیار حساس هستند. فقط اطلاعات مطمئن و ضروری را منتقل کنید.
· قولی ندهید که نمی‌توانید عملی کنید؛ مثلاً نگویید «حتماً همه چیز درست می‌شود»؛ چون آینده را تضمین نمی‌توانیم کنیم. بهتر است بگویید: «قدم به قدم پیش می‌رویم و برای دریافت کمک مناسب اقدام میکنیم.»
· فرد را مجبور به صحبت نکنید؛ گوش دادن یعنی فرصت دادن، نه مجبور کردن. اگر آماده صحبت نیست، زمان بدهید.
چه زمانی کمک تخصصی ضروری است؟
گاهی واکنش فرد با حمایت اولیه آرام می‌شود، اما در شرایط زیر کمک حرفه‌ای ضروری است:
.فرد قصد یا فکر آسیب زدن به خود یا دیگران دارد.
· دچار گیجی شدید یا اختلال واضح در هوشیاری است.
· آسیب جسمی جدی وجود دارد.
· نمی‌تواند از خودش مراقبت کند.
· اضطراب یا وحشت بسیار شدید و پایدار است.
· علائم به مرور شدیدتر می‌شوند، نه کمتر.
· رفتار فرد برای خودش یا دیگران خطرناک است.
در این موارد، نباید موضوع را صرفاً واکنش عادی به استرس در نظر بگیریم و حتماً باید از خدمات پزشکی و اورژانس کمک بگیریم.
یک مثال جمع‌بندی
فرض کنید دانشجویی پس از شنیدن خبری بسیار ناگوار (مثلاً فوت یکی از نزدیکان) به شدت مضطرب شده و گریه می‌کند. سه مرحله را انجام می‌دهیم:
. مشاهده: بررسی میکنیم که دانشجو در محیط امنی است و خطر جسمی یا آسیب‌زایی او را تهدید نمی‌کند.
· گوش دادن: کنارش می‌مانیم، با آرامش صحبت میکنیم و اجازه می‌دهیم احساساتش را بیان کند؛ مثلاً می‌گوییم: «می‌دانم شرایط خیلی سخته، اگر دوست داری برایم بگو چه اتفاقی افتاده.»
· پیوند دادن: اگر احساس کنیم به کمک بیشتری نیاز دارد، او را به خانواده، مرکز مشاوره، روانشناس، روانپزشک یا خدمات پزشکی مرتبط ارجاع می‌دهیم.
جمع‌بندی نهایی؛ پیام اصلی برای همه ما
کمک‌های اولیه روان‌شناختی یک مهارت انسانی و ضروری است که هر کسی می‌تواند در موقعیت‌های بحرانی از آن استفاده کند. این کمک‌ها نه‌تنها به فرد آسیب‌دیده آرامش می‌بخشد، بلکه مسیر دریافت حمایت تخصصی را برای او هموار می‌کند.به خاطر داشته باشیم:
. ما قرار نیست درمانگر باشیم؛ بلکه قرار است در لحظه، پشتیبان و همراه باشیم.
· با مشاهده، گوش دادن و پیوند دادن می‌توانیم از تشدید بحران جلوگیری کنیم.
· هرگز احساسات فرد را انکار نکنیم و هرگز او را با نصیحت‌های بی‌موقع یا سوال‌های پیاپی تحت فشار نگذاریم.
· اگر شرایط از کنترل خارج شد و نشانه‌های خطر جدی ظاهر شد، بدون تردید از متخصصان کمک بگیریم.
در پایان، این جملات ساده را همواره در ذهن داشته باشید؛ جملاتی که در سخت‌ترین لحظات، می‌توانند به داد یک انسان مضطرب برسند:
«من کنار تو هستم.»
«الان در جای امنی هستیم.»
«احساسی که داری قابل‌درک است.»
«لازم نیست همه چیز را همین الان حل کنیم.»
«اگر بخواهی، با هم برای کمک اقدام میکنیم .
آدرس سایت مشاوره معاونت دانشگاه
https://moshavere.mui.ac.ir
کانال مشاوره درپیامرسان ایتا
https://eitaa.com/muimoshavereh
